Az ama özenli: Evde Montessori'ye ilk adım

Birçok aile Montessori’ye ilgi duyduğunda ilk iş olarak alışveriş listesi hazırlıyor: ahşap raf, “Montessori oyuncakları”, yeni sepetler. Oysa evde ilk ve en etkili adım tam tersi yönde: eklemek değil, eksiltmek.

Bu yazıda bir hafta sonunda yapabileceğiniz dört adımı anlatıyoruz. Hiçbiri yeni bir şey satın almayı gerektirmiyor.

Neden “az”?

Bir odada çok sayıda oyuncak olduğunda çocuk birinden diğerine hızla geçer. Hiçbirinde uzun süre kalmaz. Bunu gözlemlemek için uzman olmaya gerek yok, ama bir araştırma da aynı şeyi gösteriyor.

Toledo Üniversitesi’nden araştırmacılar, 18–30 aylık 36 çocuğu iki kez oyun odasına aldı. Bir ziyarette odada 4 oyuncak, diğerinde 16 oyuncak vardı. Az oyuncaklı ortamda çocuklar her oyuncakla yaklaşık iki kat daha uzun oynadı ve onu daha çeşitli yollarla kullandı. 16 oyuncaklı ortamda ise birçok çocuk ilk 15 dakikada 10 ya da daha fazla oyuncağa dokundu.

Montessori’nin “hazırlanmış ortam” fikri de buna dayanır. Çocuğun önünde seçebileceği kadar az ve özenle seçilmiş iş olduğunda, seçtiği işe derinlemesine dalabilir.

Bir hafta sonunda dört adım

1. Topla ve üçe ayır

Evdeki bütün oyuncakları bir yere toplayın. Üç kutu hazırlayın:

• Kalsın: Çocuğunuzun son haftalarda gerçekten oynadıkları ve şu anki gelişimine uygun olanlar.
• Dinlensin: Sağlam ve güzel, ama şu an ilgisini çekmeyenler. Bunlar atılmıyor, yalnızca bir süre görünmüyor.
• Gitsin: Kırık, eksik parçalı ya da yaşına artık uymayanlar.

İlk seferde “kalsın” kutusu muhtemelen hâlâ kalabalık olacak. Bu normal. Bir sonraki adımda azalacak.

2. Tek bir raf, birkaç seçilmiş etkinlik

Çocuğunuzun boyuna uygun, alçak bir raf belirleyin. Yeni bir raf almanız gerekmiyor. Kitaplığın alt iki katı ya da bir sehpanın altı da iş görür.

Rafa bir seferde birkaç etkinlik koyun. Çoğu evde 6 ile 10 arası bir sayı rahat bir başlangıçtır. Her etkinliğin kendi yeri olsun ve etkinlikler birbirine yaslanmasın. Raf “dolu” değil, “ferah” görünmeli.

3. Her şeyin bir yeri olsun

Parçalı oyuncakları bir tepsi, sepet ya da kapaksız kutunun içinde toplayın. Böylece çocuk etkinliği bir bütün olarak alıp masaya ya da bir kilimin üzerine götürebilir. Bitirdiğinde de nereye koyacağını bilir.

Amerikan Montessori Derneği (AMS) aileler için hazırladığı rehberde de aynı noktanın altını çiziyor: Eşyaların belirli, çocuğun ulaşabileceği yerleri olursa çocuk neyin nerede olduğunu bilir ve toplamayı kendisi yapabilir.

4. “Dinlensin” kutusuyla döndürün

“Dinlensin” kutusunu çocuğun görmediği bir yere kaldırın. Rafta bir etkinliğe uzun süredir hiç dokunulmadığını fark ettiğinizde onu kutuya koyun, yerine kutudan başka birini çıkarın. Bazı aileler bunu her hafta, bazıları iki haftada bir yapıyor. Takvimden çok çocuğunuzun ilgisine bakın.

Bir süre görünmeyen bir oyuncak geri geldiğinde çoğu zaman yeni gibi karşılanır. Yeni bir şey almadan rafı taze tutmanın en kolay yolu budur.

Çocuğunuzun gözünden bakın

Raf hazır olduğunda diz çökün ve odaya çocuğunuzun boyundan bakın. Kendinize şunları sorun:

• Raftaki her şeye kendi başına uzanabiliyor mu?
• Bir etkinliği alıp götürebilecek ve geri koyabilecek mi?
• Gözünün hizasında dikkatini dağıtacak çok fazla şey var mı?

Bu bakış, yetişkin gözüyle kaçırdığımız ayrıntıları gösterir. Ulaşamayacağı bir askı ya da açamadığı ağır bir kutu çocuğu her seferinde size muhtaç bırakır.

İzleyin, sonra düzenleyin

Rafı kurduktan sonraki birkaç gün, günde 10 dakika ayırıp çocuğunuzu hiç müdahale etmeden izleyin. Soru sormayın, önermeyin, yalnızca bakın ve not alın:

• Rafa ilk gittiğinde neyi seçiyor?
• Bir etkinlikte ne kadar kalıyor?
• Neye hiç dokunmuyor?
• Bitirince yerine koyuyor mu?

Bu notlar bir sonraki döndürmede neyi çıkarıp neyi ekleyeceğinizi söyler. Montessori’de ortamı belirleyen yetişkinin tercihi değil, çocuğun gösterdiği ihtiyaçtır.

Yaşa göre ipuçları

Önce güvenlik: rafı sabitleyin

Çocuğun kendi başına uzanabildiği bir raf, aynı zamanda tırmanabileceği bir raftır. ABD Tüketici Ürünleri Güvenliği Komisyonu’nun (CPSC) 2022 raporuna göre 2000’den bu yana mobilya, TV ve ev aleti devrilmesine bağlı 581 ölüm kaydedildi. Bunların 472’si, yani yüzde 81’i 17 yaş ve altındaki çocuklardı.

• Alçak olsa bile rafı duvara sabitleyin. Çoğu sabitleme seti ucuzdur ve kurulumu yarım saatten kısa sürer.
• Ağır eşyaları alt katlara, hafif olanları üst katlara koyun.
• Çocuğun tırmanmak isteyeceği şeyleri, örneğin sevdiği bir oyuncağı, yüksek mobilyaların üstüne bırakmayın.

Sık yapılan üç hata

Fotoğraftaki gibi bir oda kurmaya çalışmak. Sosyal medyadaki Montessori odaları genellikle bir fotoğraf için düzenlenmiştir. Sizin evinizin kendi ölçüleri ve alışkanlıkları var. Amaç güzel bir oda değil, çocuğun kullanabildiği bir oda.

“Montessori” etiketli ürün almak. Bir ürünün üzerinde “Montessori” yazması onu Montessori materyali yapmaz. Montessori materyalleri belirli bir amaçla tasarlanmış eğitim araçlarıdır. Evde ise çoğu zaman gerçek ev eşyaları ve sade oyuncaklar yeterlidir.

Her şeyi bir günde değiştirmek. Çocuklar düzene alışmak için zamana ihtiyaç duyar. Bu hafta yalnızca rafla başlayın. Mutfak ve banyo sonraki haftalarda gelebilir.

Bu hafta deneyin

Cumartesi oyuncakları üçe ayırın, pazar günü tek bir rafı kurun. Önümüzdeki hafta her gün 10 dakika çocuğunuzu izleyin. Bir sonraki adım olarak mutfakta çocuğunuza nasıl yer açabileceğinizi okuyabilirsiniz.